बायोचार म्हणजे काय? आज शेतीसमोर उभं राहिलेलं मोठं आव्हान म्हणजे मातीची घटती सुपीकता, वाढते खतांचे दर आणि सतत बदलणारं हवामान. या सगळ्याला उत्तर देण्यासाठी एक नवा शाश्वत पर्याय समोर येतोय – बायोचार (Biochar).
बायोचार म्हणजे काय?
बायोचार (Biochar) हा मुळात पिकांचे अवशेष (Crop Residues), शेणखत (Manure) किंवा इतर सेंद्रिय वस्तू कमी ऑक्सिजनमध्ये जाळून तयार होणारा काळसर पदार्थ आहे. दिसायला तो कोळशासारखा (Charcoal) असतो, पण त्याची रचना वेगळी आहे.
- हा कार्बनने समृद्ध असतो.
- मातीमध्ये मिसळल्यावर तो दीर्घकाळ टिकतो.
- त्यामुळे मातीची रचना सुधारते आणि पिकांना पोषण घटक सहज मिळतात.
थोडक्यात सांगायचं तर बायोचार (Biochar) हा Soil Amendment, म्हणजे माती सुधारण्यासाठी एक क्रांतिकारक उपाय आहे.
बायोचार (Biochar) तयार करण्याची प्रक्रिया
बायोचार (Biochar) तयार करण्यासाठी साधारणतः Pyrolysis Process वापरली जाते. यात पिकांचे अवशेष, पेंढा, डहाळ्या, शेणखत कमी ऑक्सिजनमध्ये गरम केले जातात.
- या प्रक्रियेत गॅस आणि तेल वेगळे होतात.
- उरलेला घन पदार्थ म्हणजे बायोचार (Biochar).
ही प्रक्रिया शेतकरी लहान पातळीवर स्वतः करू शकतो, तसेच अनेक संस्थांनी यासाठी छोटे युनिट्स उपलब्ध करून दिले आहेत.
शेतकऱ्यांसाठी बायोचार (Biochar) चे फायदे
१. मातीची सुपीकता (Soil Fertility) वाढते
बायोचार (Biochar) मातीतील सूक्ष्मजीवांना (Soil Microbes) पोषक वातावरण देतो. त्यामुळे मातीचं आरोग्य सुधारतं आणि पिकांना खतांचा जास्त फायदा होतो.
२. पाण्याचं शोषण (Water Retention) वाढते
बायोचार (Biochar) च्या रंध्रयुक्त रचनेमुळे माती पाणी धरून ठेवते. त्यामुळे दुष्काळी भागातही पिकं टिकून राहतात.
३. खतांचा खर्च कमी होतो
बायोचार (Biochar) मुळे रासायनिक खतांचा परिणाम जास्त काळ टिकतो. त्यामुळे कमी खत वापरूनही समाधानकारक उत्पादन मिळतं.
४. हवामान बदलावर नियंत्रण (Climate Change Mitigation)
बायोचार (Biochar) मातीमध्ये कार्बन दीर्घकाळासाठी बांधून ठेवतो. त्यामुळे वातावरणातील कार्बन डायऑक्साइड कमी होतो आणि हवामान बदलावर नियंत्रण मिळतं.
५. उत्पादन वाढ
विविध प्रयोगांमध्ये दिसून आलं आहे की बायोचार (Biochar) वापरल्यावर पिकांचं उत्पादन साधारण १५ ते २५ टक्क्यांनी वाढतं.
कोणत्या पिकांसाठी बायोचार (Biochar) फायदेशीर
- कापूस (Cotton)
- ऊस (Sugarcane)
- डाळी (Pulses)
- भात (Rice)
- फळबागा (Fruit Crops)
या पिकांसाठी बायोचार (Biochar) जास्त उपयोगी ठरतो कारण त्यांना मातीची सुपीकता आणि पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता महत्त्वाची असते.
हेही वाचा: बायोचार कसा बनवला जातो?
बायोचार (Biochar) वापरताना घ्यायची काळजी
- बायोचार (Biochar) थेट मोठ्या प्रमाणात मातीमध्ये न मिसळता, प्रथम ते शेणखत किंवा कंपोस्टमध्ये मिसळून वापरावं.
- योग्य प्रमाण (साधारण २ ते ५ टन प्रति हेक्टर) ठरवूनच वापरावं.
- वापरण्यापूर्वी मातीची तपासणी (Soil Testing) करून घेणं उत्तम.
बायोचार (Biochar) हा शेतकऱ्यांसाठी double फायदा आहे . मातीची सुपीकता वाढवतो आणि खतांचा खर्च कमी करतो. याशिवाय हवामान बदलावर नियंत्रण ठेवण्यासही तो उपयुक्त ठरतो. भविष्यात बायोचार (Biochar) चा वापर मोठ्या प्रमाणावर वाढेल आणि ही संकल्पना Sustainable Agriculture साठी अत्यंत महत्त्वाची ठरेल.
हेही वाचा: भारतात बायोचार (Biochar) उत्पादन संयंत्राची किंमत किती आहे?