बायोचार कसा बनवला जातो?

शेतकऱ्यांच्या दैनंदिन जीवनात पिकांचे अवशेष, काडीकचरा, पानं, शेण अशा अनेक गोष्टी सतत तयार होत असतात. साधारणपणे हे अवशेष जाळून टाकले जातात किंवा नष्ट केले जातात. पण तुम्हाला माहिती आहे का, हाच कचरा शेताच्या सुपीकतेसाठी आणि पर्यावरणासाठी एक अमूल्य साधन ठरू शकतो? या अवशेषांपासून तयार होणारा बायोचार म्हणजे केवळ खत नव्हे तर मातीचा दर्जा सुधारण्याचा एक शाश्वत मार्ग आहे. पण हा काळसर पदार्थ नेमका तयार कसा होतो? चला तर मग बायोचार बनवण्याची संपूर्ण प्रक्रिया जाणून घेऊया.

बायोचारची मूलभूत संकल्पना

बायोचार हा मुळात कार्बनने समृद्ध असा काळसर पदार्थ आहे जो सेंद्रिय कच्च्या मालापासून तयार केला जातो. यात पिकांचे अवशेष, गवत, लाकूड, पानं, शेणखत, ऊसाचा खोबर, भुसा यांसारख्या पदार्थांचा समावेश होतो. या पदार्थांना कमी ऑक्सिजनमध्ये जाळून म्हणजेच पायरोलीसिस (Pyrolysis) प्रक्रियेतून बायोचार तयार केला जातो.

बायोचार तयार करण्याची प्रक्रिया

१. कच्च्या मालाची निवड आणि तयारी

सर्वात आधी योग्य कच्चा माल गोळा केला जातो. तो पूर्णपणे कोरडा असणं आवश्यक आहे कारण ओलसर पदार्थांमधून नीट बायोचार तयार होत नाही. उदा. ऊसाचा खोबर, मक्याचे काड, भुसा किंवा पानं.

२. पायरोलीसिस प्रक्रिया

यानंतर या सेंद्रिय पदार्थांना ऑक्सिजन कमी प्रमाणात उपलब्ध असलेल्या वातावरणात तापवले जाते. साधारणपणे ३००°C ते ७००°C या तापमानात ही प्रक्रिया केली जाते. या वेळी पदार्थ पूर्ण जळत नाहीत, तर फक्त त्यातील उडून जाणारे घटक (volatile compounds) बाहेर पडतात आणि कार्बन-समृद्ध रचना मागे राहते. हीच रचना म्हणजे बायोचार.

३. गॅस आणि द्रव्यांचे उपउत्पादन

पायरोलीसिस प्रक्रियेदरम्यान फक्त बायोचारच तयार होत नाही, तर त्यासोबत बायोगॅस, टार, ऑइल यांसारखी उपउत्पादने देखील मिळतात. अनेक आधुनिक बायोचार संयंत्रं या गॅस आणि तेलाचा ऊर्जेसाठी पुनर्वापर करतात, ज्यामुळे प्रक्रिया अधिक किफायतशीर ठरते.

४. थंड करणे आणि साठवण

बायोचार तयार झाल्यानंतर त्याला त्वरित थंड केलं जातं, अन्यथा तो पुन्हा ऑक्सिजनच्या संपर्कात आल्यामुळे जळू शकतो. थंड झाल्यावर तो कोरड्या आणि हवाबंद जागेत साठवला जातो.

५. मातीमध्ये वापर

तयार बायोचार थेट मातीमध्ये मिसळला जाऊ शकतो किंवा खतांसोबत एकत्रित करून वापरता येतो. अनेक शेतकरी बायोचारला गोमूत्र किंवा जैवखतासोबत “चार्ज” करून मातीमध्ये वापरतात, ज्यामुळे त्याचा परिणाम अधिक चांगला दिसतो.

हेही वाचा: बायोचार (Biochar) म्हणजे काय आणि शेतकऱ्यांसाठी त्याचे फायदे

बायोचार तयार करण्यासाठी वापरली जाणारी साधनं

• पारंपरिक पद्धतींमध्ये खड्डा किंवा मातीची भट्टी वापरली जाते.
• आधुनिक पद्धतींमध्ये बायोचार उत्पादन संयंत्रं वापरली जातात जी नियंत्रित तापमान आणि ऑक्सिजन पुरवठ्याद्वारे उत्तम दर्जाचा बायोचार तयार करतात.

बायोचार हा साधा पण प्रभावी पदार्थ आहे जो योग्य कच्चा माल, नियंत्रित पायरोलीसिस प्रक्रिया आणि सुरक्षित साठवण यामुळे तयार होतो. ही प्रक्रिया केवळ मातीची सुपीकता वाढवते असं नाही तर हवामान बदलाला देखील आळा घालते कारण कार्बन दीर्घकाळ मातीमध्ये साठवला जातो. त्यामुळे बायोचारला शाश्वत शेतीत एक महत्त्वाचं स्थान आहे.

हेही वाचा:  भारतात बायोचार (Biochar) उत्पादन संयंत्राची किंमत किती आहे?