नागपूर, २६ नोव्हेंबर २०२५ : विदर्भातील रेशीम साडी क्लस्टरचे पुनरुज्जीवन करण्याचा संकल्प नागपूरमध्ये भरलेल्या अॅग्रोव्हिजन २०२५ या कृषी प्रदर्शनातून पुन्हा एकदा समोर आला आहे. केंद्रीय रस्ते वाहतूक मंत्री नितीन गडकरी यांनी अॅग्रोव्हिजनच्या समारोप सोहळ्यात आणि “विदर्भातील रेशीम शेती” या विशेष कार्यशाळेतून विदर्भाला पुन्हा रेशीम साड्यांचे मोठे उत्पादन केंद्र बनवण्याची नवी कृती योजना मांडली.
विदर्भ पुन्हा रेशीम साड्यांचे केंद्र बनवायचा संकल्प
गडकरी यांनी भाषणात आठवण करून दिली की, पूर्वी विदर्भ विशेषतः नागपूर परिसर रेशीम आणि विणकामासाठी ओळखला जायचा. इथल्या करघ्यांवर तयार होणाऱ्या रेशमी साड्यांना देशात वेगळी ओळख होती. त्यांनी म्हटलं की, आज मैसूर जसा रेशीम साड्यांसाठी प्रसिद्ध आहे, तसंच विदर्भही पुन्हा एकदा रेशीम साड्यांचे महत्त्वाचे केंद्र बनू शकतो.
यासाठी केवळ पारंपरिक कारागिरांवर अवलंबून न राहता, तरुण पिढी, महिला बचत गट आणि शेतकरी या सगळ्यांना एकत्र घेऊन चालणारा क्लस्टर मॉडेल त्यांनी पुढे ठेवला. विदर्भातील हवामान, भूप्रदेश आणि उपलब्ध मनुष्यबळ यामुळे रेशीम शेती आणि विणकाम उद्योगाला मोठा वाव आहे, असा त्यांनी भर दिला.
‘अॅग्रोव्हिजन’ मंचावरून नवी कृती योजना
अॅग्रोव्हिजन २०२५ दरम्यान “Sericulture in Vidarbha” या विषयावर स्वतंत्र कार्यशाळा घेण्यात आली. येथे गडकरी यांनी कृषी विद्यापीठे, रेशीम संचालनालय आणि स्थानिक उद्योग एकत्र येऊन एक समन्वित कृती योजना तयार करण्याची गरज व्यक्त केली. या योजनेत तीन मोठे मुद्दे स्पष्टपणे पुढे आले – उत्पादन वाढवणे, प्रक्रियेला प्रोत्साहन देणे आणि तयार रेशमी साड्यांना भक्कम बाजारपेठ मिळवून देणे.
त्यांनी सुचवले की विदर्भातील जिल्ह्यांमध्ये रेशीम शेती, कोषपालन, सूत निर्मिती आणि साडी विणकाम या साखळीतील सर्व घटकांना एकच क्लस्टर मानून नियोजन केले, तर शेतकऱ्यांना आणि कारागिरांना जास्त दर मिळू शकतो. कृषी विद्यापीठांकडून तांत्रिक मार्गदर्शन, प्रशिक्षण आणि संशोधन मिळेल आणि रेशीम संचालनालयाकडून दर्जा नियंत्रण आणि बाजारपेठ जोडणीस मदत होईल, अशी दिशा त्यांनी दाखवली.
शेतकऱ्यांसाठी नवे उत्पन्न स्रोत
रेशीम शेतीमुळे फक्त विणकर किंवा साडी व्यावसायिकांनाच फायदा होणार नाही तर थेट शेतकऱ्यांनाही अतिरिक्त उत्पन्नाचा स्त्रोत मिळेल. शेतजमिनीच्या एका भागात मल्बरी लागवड करून कोषपालन करणे, गावातच छोटे रेशीम केंद्र उभारणे आणि पुढे तेच धागे स्थानिक करघ्यांवर साड्यांमध्ये रूपांतरित करणे असा पूर्ण मूल्यसाखळीचा विचार येथे आहे.
विदर्भात अनेक ठिकाणी कापूस आणि धान पिकांच्या भावावर सतत अवलंबून राहिल्यामुळे शेतकरी असुरक्षित राहतात. रेशीम शेती आणि रेशीम साडी क्लस्टरमुळे त्यांच्या उत्पन्नाचे विविधीकरण होऊ शकते. महिला बचत गट, युवक मंडळे आणि स्वयंसेवी संस्था यांच्या माध्यमातून प्रशिक्षण देऊन घराजवळून रोजगार निर्माण करण्याचा मार्ग या योजनेतून दिसून येतो.
दुग्धव्यवसाय आणि स्मार्ट गाव संकल्पनेचा एकत्र विचार
अॅग्रोव्हिजनच्या समारोप कार्यक्रमात गडकरी यांनी केवळ रेशीमवर न बोलता, दुग्धव्यवसाय आणि ग्रामीण विकासाबाबतही मोठे संकेत दिले. त्यांनी Mother Dairy च्या विस्तारातून विदर्भात एक नवा “दूध क्रांतीचा” टप्पा येऊ शकतो असे सांगितले. दूध आणि रेशीम या दोन स्थिर उत्पन्न स्रोतांमुळे शेतकऱ्यांची आर्थिक कुवत वाढेल, असा त्यांचा दावा होता.
याच कार्यक्रमात दाभा येथे उभारण्यात येत असलेल्या अॅग्रो कन्व्हेन्शन सेंटरचे काम लवकरच पूर्ण होईल, तसेच वर्धा रोडवर सात मजली अॅग्रोव्हिजन इमारत, सेंद्रिय उत्पादन विक्री केंद्र आणि ४५० आसन क्षमतेचे सभागृह उभारले जात असल्याची माहितीही देण्यात आली.
बेला येथे उभारण्यात येणाऱ्या स्मार्ट गाव प्रकल्पाचा उल्लेख करताना त्यांनी सांगितले की, सुमारे हजार घरे, मोफत वीज आणि पाणी अशा सोयींसह हे गाव आदर्श ग्रामीण विकासाचा नमुना ठरू शकते. अशा प्रकल्पांमुळे रेशीम साडी क्लस्टर, दुग्धव्यवसाय आणि इतर कृषी उद्योगांना स्थिर वातावरण मिळेल.
विदर्भातील तरुण आणि महिला उद्योजकांसाठी संधी
रेशीम साडी क्लस्टरचे पुनरुज्जीवन हे फक्त परंपरा जपण्यापुरते मर्यादित नसून, नव्या पिढीसाठी उद्योजकतेची मोठी संधी आहे. ई-कॉमर्स, सोशल मीडिया आणि ब्रँडिंगच्या मदतीने “Vidarbha Silk Saree” असा स्वतंत्र ब्रँड तयार करता येऊ शकतो.
ऑनलाइन मार्केटप्लेस, स्वतःच्या वेबसाईट, इंस्टाग्राम आणि यूट्यूब सारख्या माध्यमांतून रेशमी साड्यांची थेट विक्री करून, मधल्या दलालांवरील अवलंबन कमी करता येईल. शेतकरी कुटुंबातील तरुणांना डिजिटल मार्केटिंग, फोटोग्राफी, डिझाईन आणि ब्रँडिंगचे प्रशिक्षण देण्यात आले, तर संपूर्ण क्लस्टरचे उत्पन्न अनेक पटींनी वाढू शकते.
महिला बचत गटांना लहान विणकाम युनिट्स, फिनिशिंग सेंटर, पॅकिंग आणि क्वालिटी चेक यांसाठी प्रोत्साहन दिल्यास घरबसल्या चांगले उत्पन्न मिळू शकते. ग्रामीण भागात रोजगार निर्मितीचा हा टिकाऊ मार्ग ठरू शकतो.
पुढचा मार्ग – प्रत्यक्ष अंमलबजावणी महत्त्वाची
अॅग्रोव्हिजनच्या मंचावरून झालेल्या घोषणांमुळे विदर्भातील रेशीम साडी उद्योगाला नवी उभारी मिळण्याची शक्यता नक्कीच वाढली आहे. मात्र या कृती योजनेतील प्रत्येक टप्पा प्रत्यक्षात वेळेत आणि समन्वयाने राबवला गेला, तरच शेतकरी, कारागीर आणि उद्योजकांच्या जीवनात खरा बदल दिसेल.
रेशीम शेतीसाठी योग्य रोपे, दर्जेदार किडे, तांत्रिक सल्ला, हमी भाव, तसेच तयार साड्यांसाठी राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठ या सर्व गोष्टींची जोड मिळाली तर “विदर्भ रेशीम साडी क्लस्टर” केवळ घोषणांमध्ये न राहता, प्रत्यक्षात हजारो कुटुंबांना स्थिर उत्पन्न देणारा यशस्वी मॉडेल ठरू शकतो.