रब्बी हंगामात मुख्यतः थंडी सहन करणारी आणि कमी पावसात येणारी पिके घेतली जातात. भारतात आणि महाराष्ट्रात या हंगामात गहू, हरभरा (चणा), मसूर, मटार, मोहरी, कुसुम, सूर्यफूल, जवस, रब्बी ज्वारी, बार्ली (जव), ओट्स, कांदा, लसूण, फ्लॉवर, कोबी, मटार भाजी, गाजर, बीट, पालक, मेथी, कोथिंबीर, बटाटा, बरसीम आणि लुसेर्नसारखी चारा पिके मोठ्या प्रमाणावर घेतली जातात. थोडक्यात सांगायचं तर, पावसाळ्यानंतरच्या थंड हवामानात जेव्हा धान्य, डाळी, तेलबिया, भाज्या आणि चारा पिकांचा हंगाम सुरू होतो, त्यालाच रब्बी पिकांचा काळ म्हणता येईल.
१. रब्बी हंगामातील धान्य पिके
रब्बी हंगाम म्हटलं की सर्वात आधी आठवणारी पिके म्हणजे धान्य पिके.
- गहू
रब्बी हंगामातील सर्वात प्रमुख धान्य पीक. थंड हवामान आणि नियोजित सिंचन यावर आधारलेले हे पीक बहुतांश भागात घेतले जाते. - रब्बी ज्वारी
खरीप ज्वारीपेक्षा वेगळा हंगाम. काही भागात थंडीच्या काळात रब्बी ज्वारीची पेरणी करून चारा आणि धान्य दोन्हीसाठी वापरले जाते. - बार्ली (जव)
उत्तर भारतात जास्त प्रमाणात, तर काही मर्यादित भागांत महाराष्ट्रातही बार्ली घेतले जाते. थंडीत चांगलं वाढणारं धान्य पीक. - ओट्स
हे पीक प्रामुख्याने चाऱ्यासाठी घेतले जाते, पण धान्य वापरही काही भागांत होतो. थंड हंगामाला योग्य असल्याने ओट्स रब्बी काळात घेतले जाते.
२. रब्बी हंगामातील डाळवर्गीय पिके
रब्बी हंगाम डाळपिकांसाठी खूप महत्त्वाचा मानला जातो.
- हरभरा (चणा)
कमी पाण्यात येणारे, थंड हवामानात वाढणारे महत्त्वाचे रब्बी पीक. डाळ आणि हरभऱ्याच्या पावासाठी प्रसिद्ध. - मसूर
थंड हवेत छान येणारे डाळपीक. विशेषतः उत्तर भारतात, पण काही भागांत महाराष्ट्रातही मर्यादित प्रमाणात घेतले जाते. - मटार (डाळ)
मटार डाळ आणि भाजीसाठी दोन्ही स्वरूपात घेतले जाणारे पीक. थंडीचा हंगाम मटारसाठी योग्य असल्याने रब्बी पिकांच्या यादीत तो हमखास येतो. - राजमा, उडीद, मुग (काही भागांत)
काही प्रदेशांत थंडी कमी असेल किंवा परिस्थिती पोषक असेल तर काही शेतकरी या डाळपिकांना देखील रब्बी हंगामात घेतात.
३. रब्बी हंगामातील तेलबिया पिके
थंडीच्या काळात अनेक तेलबिया पिके चांगली वाढतात, म्हणून रब्बी हंगाम हे त्यांच्यासाठी महत्त्वाचे.
- मोहरी / सरसों
भारतातील एक महत्त्वाचे रब्बी तेलबिया पीक. थंड हवेत फुलोरा आणि शेंगा चांगल्या येतात. - कुसुम (सफ्लॉवर)
कोरडवाहू भागात घेतले जाणारे रब्बी तेलबिया पीक. थंडी–उन्हाच्या बदलाला सहनशील. - सूर्यफूल (रब्बी सूर्यफूल)
काही भागांत सूर्यफूल रब्बीतही घेतले जाते, विशेषतः जिथे तापमान फार खाली जात नाही. - जवस (लिनसीड)
थंडीमध्ये वाढणारे आणि आरोग्यदृष्ट्या महत्त्वाचे तेलबिया पीक. काही भागांत रब्बी हंगामात पेरणी केली जाते.
४. रब्बी हंगामातील भाज्या व पालेभाज्या
रब्बी हंगामात भाजीपाला आणि पालेभाज्यांची विविधता मोठी असते. थंडीमुळे त्यांचा स्वाद आणि गुणवत्ता चांगली मिळते.
- कांदा (रब्बी कांदा)
काही भागांत रब्बी हंगामात कांदा पेरणी करून पुढची कापणी उन्हाळ्यापूर्वी केली जाते. कांदा हे महत्त्वाचे आर्थिक पीक असल्याने या हंगामात त्याला विशेष स्थान आहे. - लसूण
थंड हवेत चांगला वाढणारा मसालापाला. रब्बी काळात अनेक शेतकरी लसूण घेतात. - फ्लॉवर (फुलकोबी) आणि कोबी
थंडीच्या हवेत या दोन्ही भाज्या चांगल्या गुणवत्तेच्या मिळतात. त्यामुळे रब्बी हंगाम हा फ्लॉवर–कोबीसाठी प्रमुख काळ मानला जातो. - मटार भाजी
हिरवे मटार थंड हवेत चांगले भरून येतात, म्हणून रब्बी काळात त्याची पेरणी मोठ्या प्रमाणात केली जाते. - गाजर आणि बीट
मुळभाज्यांमध्ये गाजर आणि बीट थंडीच्या काळात घेतली जातात. रंग आणि गोडवा या हंगामात जास्त चांगले येतात. - पालेभाज्या – पालक, मेथी, कोथिंबीर, शेलू इ.
या सगळ्या भाज्या रब्बी हंगामात भरघोस प्रमाणात दिसतात. थंड हवेत त्यांची वाढ जलद होते आणि चवही चांगली असते.
५. चारा पिके आणि इतर महत्त्वाची रब्बी पिके
रब्बी हंगाम फक्त धान्य–डाळी–भाज्या यापुरता मर्यादित नाही; पशुधनासाठी चारा आणि काही इतर पिकेही या काळात घेतली जातात.
- बरसीम
अत्यंत रसाळ आणि प्रथिनांनी भरपूर हिरवा चारा. थंडीच्या हंगामात बरसीम प्राणीपालनासाठी मोठा आधार असतो. - लुसेर्न
बरसीमप्रमाणेच थंड हवेत वाढणारे दीर्घकाळ चारा देणारे पीक. - ओट्स (चारा म्हणून)
ओट्सचा मोठा भाग हिरव्या चाऱ्यासाठी वापरला जातो. गायी–म्हशींसाठी हा उपयुक्त चारा मानला जातो. - बटाटा
बटाटा हेही रब्बी हंगामातील महत्त्वाचे कंदपीक. थंड हवामान आणि योग्य ओलावा असताना बटाट्याचे उत्पादन चांगले मिळते. - तंबाखू (काही भागांत)
काही विशिष्ट प्रदेशांत तंबाखूही रब्बी हंगामात घेतले जाते, पण हे पीक क्षेत्रीय पातळीवर मर्यादित आहे.
निष्कर्ष
थोडक्यात सांगायचे झाल्यास, रब्बी हंगामात घेतली जाणारी पिके म्हणजे थंड आणि कोरड्या हवामानाला सहन करणारी धान्य, डाळी, तेलबिया, भाज्या, पालेभाज्या, कंदपीके आणि चारा पिके अशी एक मोठी श्रेणी आहे. गहू आणि हरभरा यांसारखी अन्नधान्य, मोहरी आणि कुसुमसारखी तेलबिया, कांदा–लसूण–फ्लॉवर–गाजर–पालकसारख्या भाज्या आणि बरसीम–लुसेर्न–ओट्ससारखी चारा पिके मिळून रब्बी हंगामाला शेती वर्षातील अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा बनवतात.