पुणे, २६ नोव्हेंबर २०२५ : पुण्यात शेवगा ६०० रुपये किलो असा दर ऐकून सर्वसामान्य गृहिणीं पासून हॉटेलवाल्यांपर्यंत सगळेच दचकल आहेत. काही दिवसांपूर्वीपर्यंत किरकोळ बाजारात १५० ते २०० रुपये किलो दराने मिळणारी शेवग्याची शेंग आता शहरातील अनेक भागांत ५०० ते ६०० रुपये किलो दराने विकली जात आहे. स्थानिक हंगाम संपणे, अतिवृष्टीमुळे पिकांचे झालेले नुकसान आणि बाहेरील राज्यांतून येणाऱ्या मालात झालीली घट या सगळ्या कारणांचा एकत्रित परिणाम म्हणून हा दरवाढीचा स्फोट झाल्याचं व्यापाऱ्यांचं म्हणणं आहे.
१५० वरून थेट ६०० रुपये किलो – बाजारात धक्का
साधारण एक आठवडा आधीपर्यंत पुण्यातील किरकोळ बाजारात शेवगा १५०–२०० रुपये किलो दराने सहज मिळत होता. घरगुती स्वयंपाक, सांबार, रस्सा, कढी अशा पदार्थांसाठी रोजच्या भाज्यांबरोबर शेवग्याची शेंग घेतली जात होती. आता मात्र अनेक भागांत किरकोळ विक्रेते किलोने माल देण्याऐवजी थेट शेंगागणिक दर सांगू लागले आहेत – एका शेंगेला थेट ३० ते ६० रुपये असा भाव आकारला जात असल्याची माहिती बाजारातील व्यापारी देत आहेत.
पुणे मार्केट यार्डातील घाऊक व्यापाऱ्यांच्या म्हणण्यानुसार,
- आधी रोजच्या रोज ४ ते ५ हजार किलो शेवग्याची आवक होत असे,
- पण आता आवक थेट ४००–५०० किलोवर आली आहे,
- त्यामुळे घाऊक दर ४००–५०० रुपये किलोपर्यंत गेले आहेत,
- घाऊक दर इतका उंच गेल्यामुळे किरकोळ बाजारात ६०० रुपये किलोपर्यंत भाव पोहोचला आहे.
पिकांचं नुकसान, कमी आवक आणि बाहेरील राज्यांवर अवलंबन
पुण्यात येणाऱ्या शेवग्याचा मोठा हिस्सा सोलापूर परिसर, आंध्र प्रदेश, तामिळनाडू आणि गुजरात या भागांतून येतो. यावर्षी सोलापूर जिल्ह्यात झालेल्या अतिवृष्टीमुळे शेवग्याच्या शेतांना मोठा फटका बसला. त्यातच दक्षिणेकडील राज्यांतील हंगाम शेवटच्या टप्प्यात पोहोचल्यानं तिकडून येणारा मालही कमी झाला आहे.
नेहमीच्या परिस्थितीत तामिळनाडू व कर्नाटकातून येणाऱ्या मालामुळे पुणे परिसरातील मागणी सहज पूर्ण होते. पण यंदा पावसामुळे झाडांना फुलकळी कमी आली, काही शेतांमध्ये कीड व रोगाचाही प्रादुर्भाव वाढला. परिणामी बाजारात येणाऱ्या शेंगा संख्या कमी झाली आणि दर्जेदार मालाला नैसर्गिकरित्या जास्त भाव मिळू लागला.
गुजरात हा सध्या प्रमुख पुरवठादार असला, तरी तिथला माल मुंबई, नागपूर, हैदराबाद अशा इतर मोठ्या बाजारातही जात असल्याने पुण्याकडे वळणारी मात्रा शहराच्या गरजेच्या तुलनेत कमी पडत आहे. ही तफावतच भाववाढीला मुख्य कारणीभूत ठरल्याचं व्यापारी सांगतात.
घरगुती बजेट आणि हॉटेलवाल्यांवर ताण
शेवगा ही भाजी काही “लक्झरी आयटम” नसून
मधुमेह, सांधे दुखी, पचन यांसारख्या समस्या असणाऱ्यांसाठी आरोग्यदायी पर्याय मानली जाते. त्यामुळे थंडीत शेवग्याच्या शेंगांना जास्त मागणी असते. मात्र ६०० रुपये किलो दर सामान्य कुटुंबांसाठी परवडणारा नाही. अनेक गृहिणी “दोन शेंगा घेते, पण सांबारच करायचं असेल तर इतर भाज्या जास्त घालते” असं सांगत आहेत.
फक्त घरगुती किचन नव्हे तर हॉटेल्स आणि दक्षिण भारतीय उपाहारगृहांवरही याचा मोठा परिणाम दिसतो आहे. सांबार, रस्से, थाळी यांसाठी रोज काही किलो शेवग्याची गरज असते.
- काही उपाहारगृहांनी तात्पुरता शेवग्याचं प्रमाण कमी केलं,
- तर काही ठिकाणी “शेवग्याचं सांबार उपलब्ध नाही” अशी नोटीस लावण्यात आली आहे,
असं व्यापाऱ्यांनी सांगितलं.
किरकोळ भाजी विक्रेते म्हणतात, “ग्राहक येतात, किंमत ऐकून थक्क होतात. काहीजण दोन–तीन शेंगा घेऊन जातात, काहीजण सरळ पर्यायी भाजी निवडतात. आम्हालाही जास्त मार्जिन ठेवता येत नाही, कारण वरूनच माल महाग येतोय.”
मार्केट यार्डात काय चित्र, शेतकऱ्यांना किती फायदा?
उच्च भाव म्हणजे नेहमी शेतकऱ्यांच्या खिशात जास्त पैसा असा अर्थ होत नाही. सोलापूर आणि इतर भागांतील शेतकऱ्यांना पावसामुळे झाडं पडणं, शेंगा कुजणं, वाहतूक खर्च वाढणं अशा स्वरूपात मोठं नुकसान सहन करावं लागलं आहे. अनेक शेतांमध्ये अपेक्षित उत्पादनाच्या निम्म्याहून कमी शेंगा निघाल्याचं प्राथमिक अंदाज आहेत.
णे मार्केट यार्डात मात्र जेवढा दर्जेदार माल पोहोचत आहे, त्याला प्रतवारीनुसार उच्च भाव मिळतो आहे.
- काही लॉटला १० किलोला ३००० रुपये (म्हणजे ३०० रुपये किलो),
- तर उच्च दर्जाच्या मोठ्या, हिरव्या शेंगांना ४००–५०० रुपये किलोचा घाऊक दर
मिळत असल्याची माहिती अडते संघटनांकडून देण्यात आली. किरकोळ बाजारात वाहतूक, मजुरी आणि दुकानदारांचा मार्जिन जोडला गेला की दर ५५०–६०० रुपये किलोवर पोहोचतो.
किती दिवस राहील ही आग, दर कमी कधी होऊ शकतात?
व्यापाऱ्यांचा अंदाज असा आहे की,
- सोलापूर परिसरातील नवा हंगाम पूर्ण क्षमतेने बाजारात येईपर्यंत,
- तसेच दक्षिणेकडील राज्यांतून ताजी आवक वाढेपर्यंत
शेवग्याचे दर लक्षणीय प्रमाणात कमी होण्याची शक्यता कमी आहे. हा कालावधी साधारण डिसेंबर अखेरपर्यंत किंवा जानेवारीच्या सुरुवातीपर्यंत जाऊ शकतो, असा त्यांचा अंदाज आहे.
दरम्यान, काही ठिकाणी ग्राहकांनी सोशल मीडियावरही “शेवगा ६०० रुपये किलो”चे फोटो पोस्ट करत नाराजी व्यक्त केली आहे. काही जणांनी “आता शेवगा नाही, इतर भाज्या लेऊ” अशा प्रतिक्रिया देत बाजारातील दरवाढीवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केलं आहे.
ग्राहकांनी काय करावं, तज्ज्ञांचा सल्ला
सध्याची स्थिती लक्षात घेता पोषणतज्ज्ञ आणि कृषी तज्ज्ञ दोघांचा समान सल्ला आहे –
- शेवगा पूर्णपणे टाळण्यापेक्षा प्रमाण कमी करा,
- इतर हिरव्या भाज्यांचा वापर वाढवा,
- कुटुंबाच्या बजेटला चांगला ताळमेळ बसवून हंगामी भाज्यांना प्राधान्य द्या.
त्याचबरोबर कृषी तज्ज्ञांचं मत आहे की, शेवगा ही दीर्घकालीन झाडावर येणारी भाजी असल्याने हवामान बदल, अनियमित पाऊस आणि बाजारपेठेवर अवलंबन यांचे जोखीम व्यवस्थापन महत्त्वाचे ठरत आहे. स्थानिक पातळीवर काही शहरी शेतकरी किंवा गावकुसालगत करीत असलेली शेती वाढली तर अशा अचानक दरवाढीचा धक्का थोडा कमी होऊ शकतो.
सध्या तरी “पुण्यात ड्रमस्टिकचा दर ६०० रुपये किलो” ही केवळ सोशल मीडिया हेडलाईन नाही, तर थेट किचन आणि बाजाराच्या तोलामोलाशी जोडलेली वास्तव परिस्थिती आहे. पुढील काही आठवड्यांत पावसाची स्थिती, नव्या हंगामाची आवक आणि APMC मधील घाऊक दर या तिन्ही घटकांवर शेवग्याच्या भविष्यातील बाजारभावाचा तोल ठरणार आहे.