भारत | 25 सप्टेंबर 2025 — खरीप उत्पादनावर अतिवृष्टीचा धोका: कापूस-सोयाबीन-तांदूळ पिकांना फटका. सप्टेंबरच्या उत्तरार्धात देशातील अनेक राज्यांत सलग व मुसळधार पावसाच्या सरींमुळे उभ्या पिकांचे मोठे नुकसान झाले असून लवकर कापणी होणाऱ्या खरीप पिकांच्या वेळापत्रकावरही परिणाम होतोय. महाराष्ट्र, मध्य प्रदेश, राजस्थान, पंजाब याठिकाणी सोयाबीन, तांदूळ (धान), तुर, बाजरी आणि कापूस पिकांवर पावसाचा तडाखा नोंदला गेला आहे. केंद्र सरकारची 2025-26 हंगामातील अन्नधान्य उत्पादनाची समग्र वाढ ~2.4% अशी आघाडीची गणिते असली, तरी हफ्त्याभरातील अतिवृष्टीमुळे “उभारलेले पिक” धोक्यात असल्याचा इशारा तज्ज्ञांनी दिला आहे.
कुठे, काय नुकसान?
- महाराष्ट्र (मराठवाडा व पुणे विभाग): सततच्या पावसाने सोयाबीन, कापूस, तुर, मका या मुख्य पिकांना फटका बसला. सप्टेंबरमध्ये सुमारे 8.5 लाख हेक्टर क्षेत्रावर परिणाम झाल्याचे स्थानिक अहवाल सांगतात. पुणे विभागात मुसळधार सरींनी शेतांतील लॉजिंग/पाणी साचणे वाढवले—उत्पादनात घट आणि काढणी उशीरा होण्याचा धोका. सोलापूर-सातारा जिल्ह्यांतील मुसळधार पावसाने सोयाबीन व केळी पिकांचे मोठे नुकसान नोंदले गेले.
- मध्य प्रदेश: SOPAच्या सर्वेनुसार सोयाबीन पिकाचे किमान 6% नुकसान, तसेच 15% क्षेत्रात वाढ खुंटलेली/बिगडलेली स्थिती दिसते. काही भागांत शेतकऱ्यांनी पिके नष्ट करण्याचाही मार्ग स्वीकारल्याच्या तक्रारी वाढल्या—अतिवृष्टी आणि रोग-किडींचा दुहेरी तडाखा.
- कर्नाटक-तेलंगणा पट्टा: उत्तर कर्नाटकातील अलंद तालुका भागात तळी फुटून शेकडो एकरातील कापूस सहित इतर पिकांचे मातीसकट नुकसान झाले. तेलंगणात पावसाच्या फटक्याबरोबर सिड/सिडलिंग रॉटसारखे आजार काही पट्ट्यांत दिसत असल्याची उद्योग मंडळींची नोंद.
- राजस्थान: सप्टेंबरच्या पावसाळी लाटेत बाजरी, ज्वारी, सोयाबीन, शेंगदाणे, मूग-उडीद या पिकांवर फुलगळ, पंथराई, स्टेम रॉट आदी समस्या वाढल्या; अजमेर-टोंक-कोटा-बुंदी-जयपूर-दौसा जिल्ह्यांमध्ये उत्पादन अंदाजांवर ढग.
- पंजाब व इतर क्षेत्रे: अतिवृष्टीमुळे तांदूळ कापणी उशीराची शक्यता, आणि पुढे रब्बी पेरणी उशीर होण्याची जोखीम तज्ञ व्यक्त करतात.
पावसाचे चित्र काय सांगते?
IMDच्या हंगामी आकडेवारीनुसार 1 जून–17 सप्टेंबर 2025 दरम्यान देशात सरासरीपेक्षा ~8% जास्त पाऊस नोंदला गेला; सप्टेंबर महिन्यातही “अबव्ह-नॉर्मल” पर्जन्यमानाची शक्यता पूर्वानुमानांमध्ये व्यक्त झाली होती. अनुकूल ओलाव्यामुळे पेरणीत फायदा झाला, पण हंगामाच्या शेवटी पडलेल्या अवेळी/अतिवृष्टीच्या सरी उभ्या पिकांसाठी घातक ठरल्या.
कोणत्या पिकांवर कसा परिणाम?
- सोयाबीन: दीर्घकाळ पाणी साचल्याने पॉड रॉट/शिरसंड वाढतो; काढणीपूर्वी दाणे काळवंडणे, मोइश्चर वाढ व क्वालिटी-डिग्रेडेशन. एमपीतील 6% थेट नुकसानाचा प्राथमिक अंदाज.
- कापूस: लॉजिंग, फ्लॉवर-बोल ड्रॉप आणि काही पट्ट्यांत रूट/सिडलिंग रॉट; पिकावर कीड-रोगांचा दबाव वाढण्याची भीती. कर्नाटक-तेलंगणा-मराठवाडा क्षेत्रातील पाणलोट/तळी फुटणे ही अतिरिक्त जोखीम.
- तांदूळ (धान): कापणी विलंब; सततच्या सरींनी शेतांत प्रवेश/कापणी अवघड—ओल्या परिस्थितीत कापणी केल्यास ब्रेकिंग/शॅटरिंग व पोस्ट-हार्वेस्ट लॉस वाढतो.
उत्पादन व बाजारावर परिणाम
धान्य एकूण उत्पादनाबाबत अधिकृत अंदाज सकारात्मक असला तरी, स्थानिक पातळीवरील नुकसानीमुळे बाजारात अस्थिरता राहू शकते—विशेषतः सोयाबीन-आधारित तेलबिया, कॉटन व धान पुरवठ्यात. काही मंडयांमध्ये गुणवत्तेनुसार भावांत उच्च तफावत दिसण्याची शक्यता; ओलसर/मुरलेल्या मालाला कमी भाव, तर “ग्रेड-A” मालाला प्रिमियम. कापणी व वाहतुकीतील विलंब किरकोळ बाजारांपर्यंत किंमतींचा प्रभाव 2–3 आठवड्यांनी पोहोचवू शकतो, असे उद्योग तज्ज्ञ म्हणतात.
Read More: टोमॅटो भाव: नाशिक पिंपळगाव APMC मध्ये 4 दिवसांत तिप्पट, पुरवठा 50%ने घट
शेतकऱ्यांसाठी तत्काळ मार्गदर्शक
- ड्रेनेज व फील्ड-सॅनिटेशन: शेतातील पाणी 24–48 तासांत काढा; पाणथळ जागी वाफे तयार करून मुळसड/स्टेम रॉट टाळा.
- तत्काळ फवारणी (गरजेनुसार): सोयाबीनमध्ये फॉस्फेट/कॉन्टॅक्ट फंगीसाईड्सचा स्थानिक कृषी सल्ल्यानुसार वापर; कापसात बोल ड्रॉप कमी करण्यासाठी शिफारस केलेली हार्मोनल स्प्रे/मायक्रो-न्यूट्रिएंट्स.
- कापणी-पश्चात व्यवस्थापन: ओल्या धान/सोयाबीनचे त्वरित वाळवणे (14% पेक्षा कमी आर्द्रता); साठवणूक बोऱ्यांऐवजी एअरेटेड बिन्स/ताडपत्रीवर.
- विमा व पंचनामे: PMFBY/राज्य विमा दाव्यांसाठी फोटो-जिओटॅग पुरावे, ग्रामसेवक/कृषी सहाय्यक यांच्या पंचनाम्यांची नोंद वेळेत करा. (स्थानिक कार्यालयाशी सुसंगत प्रक्रिया करा.)
धोरणात्मक पातळीवर काय हवे?
- त्वरित नुकसाननिवारण अनुदान: जिल्हानिहाय यादीवर आधारित इनपुट सबसिडी/बियाणे-खत पॅकेज जाहीर करणे.
- कॉटन-सोयाबीन खरेदी सुलभता: CCI/NAFEDमार्फत आर्द्रता-सहिष्णु ग्रेडिंगचे तात्पुरते निकष, जेणेकरून शेतकऱ्यांना बाजारात माल टाकता येईल.
- लॉजिस्टिक्स सपोर्ट: पूर/पुल-दुरुस्तीमुळे अडलेली वाहतूक मार्गे लवकर सुरू; ड्रायर/मोबाईल डिह्युमिडिफायरसाठी तात्पुरती कॅपेक्स-सबसिडी.
- डाटा-ड्रिव्हन इशारे: IMD-कृषी विभागाने तालुका स्तरावर हार्वेस्ट विंडो अॅडव्हायझरीज आणि हाय-रिस्क ब्लॉक्सचा साप्ताहिक नकाशा प्रसिद्ध करणे.
पुढे काय?
IMDच्या आकडेवारीनुसार हंगाम “अबव्ह नॉर्मल” छत्राखाली असला तरी शेवटच्या फेरीतील अतिवृष्टी खरीपच्या अंतिम उत्पादनावर ठसा उमटवू शकते. काही क्षेत्रांत काढणी पुढे ढकलणे/दोन टप्प्यांत करणे हा पर्याय हाती घेतला जातोय. रब्बी पेरणी (गव्ह-हरभरा) वेळेत सुरू ठेवण्यासाठी राज्य सरकारांकडून इनपुट-सपोर्ट/बियाणे वितरण अशा पावले दिसतात. पुढील आठवड्यात पाऊस ओसरला तर ग्रेड-A मालाला प्रिमियम चालू राहील, आणि एकूण नुकसानाचा स्पष्ट अंदाज जिल्हानिहाय पंचनाम्यांनंतर समोर येईल.