खरिपात आणि उन्हाळ्यात शेतकऱ्यांसमोर सर्वात मोठा खर्च कोणता असेल तर तो म्हणजे सिंचनासाठी लागणारा पंप आणि इंधनाचा खर्च. अनेक जण अजूनही डिझेल पंप वापरतात, तर काही जणांनी सौर कृषी पंपाकडे वळण्यास सुरुवात केली आहे. पण प्रश्न तोच –
“सौर कृषी पंप की डिझेल पंप – ५ वर्षांचा हिशेब पाहिला तर कोणता पंप खरंच फायदेशीर?”
याचे उत्तर समजून घ्यायचे असेल तर आपल्याला थोडा साधा हिशेब, थोडा अनुभव आणि भविष्यातील धोके या तिन्ही गोष्टी शांतपणे पाहाव्या लागतील.
डिझेल पंप – सुरूवातीला स्वस्त, पुढे महाग
अनेक गावांत आजही सर्वात जास्त वापरात असतात ते डिझेल मोनोब्लॉक पंप.
- सुरूवातीला पंप घेण्याचा खर्च तुलनेने कमी
- वीज जोडणीची गरज नाही, डिझेल टाकले की पंप सुरू
- कुठेही हलवून ठेवता येतो, त्यामुळे पाण्याचा स्त्रोत बदलला तरी जुळवून घेता येते
पण यामध्ये सततचा इंधन आणि देखभाल खर्च खूप जास्त राहतो.
एक साधं उदाहरण घेऊया. आकडे समजण्यासाठी आहेत, वास्तविक दर प्रदेशानुसार बदलू शकतात.
- समजा ७ ते ७.५ हॉर्सपॉवरचा डिझेल पंप घेतला
- पंपाची किंमत साधारण: ४०,००० रुपये
- हंगामात सरासरी वर्षाला डिझेल खर्च: ४५,००० रुपये (वारंवार सिंचन, पाणी खोल असणे, पिकाचा प्रकार यावर अवलंबून)
- वर्षातून किमान एकदा सर्व्हिस, ऑइल, लहानसहान दुरुस्ती मिळून: ५,००० रुपये
म्हणजेच, डिझेल पंपाचा दर वर्षीचा अंदाजे खर्च:
४५,००० (इंधन) + ५,००० (मेंटेनन्स) = ५०,००० रुपये
आता हा खर्च पाच वर्षांसाठी पाहूया:
- पाच वर्षांत इंधन आणि मेंटेनन्स:
५०,००० × ५ = २,५०,००० रुपये - सुरुवातीची पंपाची किंमत: ४०,००० रुपये
म्हणजेच पाच वर्षांत डिझेल पंपावर साधारण २,९०,००० रुपये खर्च होऊ शकतात.
सौर कृषी पंप – सुरूवातीला महाग, पुढे जवळपास फ्री
आता पाहूया सौर कृषी पंपाचा हिशेब.
समजा सौर पंप प्रकल्पाची (पॅनेल, पंप, स्ट्रक्चर, कंट्रोलर, फिटिंग) एकूण किंमत आहे:
३,००,००० रुपये
सरकारकडून सध्या विविध योजनांमधून ७० टक्क्यांपासून ते काही ठिकाणी ८० टक्क्यांपर्यंत अनुदान दिले जाते. आपण साधा उदाहरण हिशेब समजावण्यासाठी ८० टक्के अनुदान धरू.
- एकूण किंमत: ३,००,०००
- अनुदान ८० टक्के म्हणजे: २,४०,०००
- शेतकऱ्याचा हिस्सा:
३,००,००० – २,४०,००० = ६०,००० रुपये
सौर पंपाची देखभाल साधारण कमी असते. थोडीफार सर्व्हिस, वायरिंग तपासणी, पॅनेल स्वच्छ करणे यासाठी आपण वर्षाला:
३,००० रुपये देखभाल खर्च धरू.
पाच वर्षांसाठी देखभाल:
- ३,००० × ५ = १५,००० रुपये
आता सगळा हिशेब एकत्र करूया:
- सुरुवातीला शेतकऱ्याचा हिस्सा: ६०,००० रुपये
- पाच वर्षांची देखभाल: १५,००० रुपये
पाच वर्षांत सौर कृषी पंपावर एकूण खर्च:
६०,००० + १५,००० = ७५,००० रुपये (अंदाजे)
इथे दररोजच्या सिंचनासाठी डिझेलचा एकही खर्च नाही, फक्त सूर्यप्रकाश आहे तिथे पंप चालू शकतो.
५ वर्षांचा थेट तुलनात्मक हिशेब
चला आता दोन्हीचा ५ वर्षांचा हिशेब एकत्र पाहू.
डिझेल पंप
- पंप खरेदी: ४०,०००
- इंधन आणि देखभाल पाच वर्षे: २,५०,०००
- एकूण: साधारण २,९०,००० रुपये
सौर कृषी पंप
- शेतकऱ्याचा हिस्सा (अनुदानानंतर): ६०,०००
- देखभाल पाच वर्षे: १५,०००
- एकूण: साधारण ७५,००० रुपये
हा हिशेब बघितला की पाच वर्षांत डिझेल पंपावर सौर पंपापेक्षा जवळपास अडीच ते तीन लाख रुपये जास्त खर्च होण्याची शक्यता नक्की लक्षात येते.
यात अजून एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे डिझेल दर वाढ. जर दर वाढले तर हा फरक आणखी मोठा होऊ शकतो. सौर पंपाचा खर्च मात्र मुख्यत्वे सुरुवातीच्या गुंतवणुकीपुरताच मर्यादित असतो.
वेळ, सोय आणि आरोग्य – हेही महत्त्वाचेच
दिवस vs रात्र
डिझेल पंप कधीही चालवता येतो, हे जरी खरं असलं तरी खरं पाहता रात्री उशिरा उठून पाणी देणं, डिझेल भरायला जावं लागत राहणं, पंप बंद पडला तर मध्येच धावपळ – हे सगळं प्रत्यक्षात थकवून टाकणारं असतं.
सौर पंप मात्र दिवसा सूर्यप्रकाशात चालतो, त्यामुळे सकाळ ते दुपार या वेळेत नियोजनबद्ध सिंचन करण्याची सवय लागते. झोप खराब होणे, रात्रीच्या वेळी जंगली प्राणी किंवा इतर धोके टाळता येतात.
आरोग्यावर परिणाम
डिझेलचा धूर, आवाज, सतत चालू असलेलं यंत्र – या सगळ्याचा शेतकरी आणि कुटुंबाच्या आरोग्यावरही परिणाम होतो. सौर पंप पूर्णपणे शांत, धूरविरहित आणि स्वच्छ ऊर्जा वापरतो.
जिथे सौर पंप लगेच फायदेशीर, जिथे थोडा विचार करावा लागतो
जिथे सौर पंप उत्तम पर्याय
- खूप वारंवार सिंचन करणारी पिकं
ऊस, केळी, भाजीपाला, फळबाग अशा पिकांना पाणी सतत लागते. अशा ठिकाणी डिझेलचा खर्च अक्षरशः कातडी सोलतो. सौर पंपाने हा मोठा खर्च कमी होतो. - वीज जोडणी मिळणे कठीण असलेले भाग
दूरवरची शेतं, डोंगराळ गाव, जंगललगतचे भाग – इथे नवीन वीजजोडणीसाठी खांब, वायर, ट्रान्सफॉर्मर यावरच मोठा खर्च होतो. सौर पंप ही चांगली पर्यायी सोय ठरते. - डिझेलसाठी मजूर आणि वेळ दोन्ही जास्त जाणारे शेतकरी
वारंवार बाजारात जाऊन डिझेल आणणे, पंप सुरू करणे, बंद करणे – हे सगळं जमिनीत काम करणाऱ्या शेतकऱ्याला जास्त त्रासदायक जाणवतं.
जिथे थोडा विचार करून निर्णय घ्यावा
- अतिशय लहान क्षेत्र (उदा. १ ते २ एकर)
जर शेत खूपच छोटे असेल आणि पाण्याची गरज फार कमी असेल, तर कधी कधी साध्या इलेक्ट्रिक पंपाने किंवा भागीदारीत पंप वापरूनही काम भागून जातं. - नियमित पाण्याचा स्त्रोत स्पष्ट नाही
विहीर सतत कोरडी पडते, बोरवेलमध्ये पाणी फार कमी आहे, जलसाठा किंवा शेततळे नाही – अशा ठिकाणी कोणताही पंप घेतल्यास तो पूर्ण क्षमतेने वापरता येणार नाही. अशावेळी आधी जलसंधारण आणि पाण्याचा कायम स्त्रोत हे काम प्राधान्याने करणे योग्य.
सौर कृषी पंप की डिझेल पंप – निर्णय कसा घ्यावा?
शेवटी योग्य निर्णय घेण्यासाठी स्वतःलाच काही प्रश्न विचारावेत:
- माझ्या शेतात वर्षाला किती दिवस सिंचन करावं लागतं?
- सध्या डिझेल किंवा विजेवर माझा सिंचन खर्च किती येतो?
- पाच वर्षांचा साधा हिशेब काढला तर तो किती होतो?
- सौर पंपाचा शेतकऱ्याच्या हिस्स्याचा खर्च मी एकर वा क्विंटलच्या हिशोबाने किती वर्षात वसूल करू शकतो?
- माझ्या भागात सौर पंपासाठी कोणत्या योजना, किती टक्के अनुदान आणि कोणते विश्वासार्ह विक्रेते उपलब्ध आहेत?
तुम्ही हे पाच प्रश्न शांतपणे उत्तरासह लिहून काढलेत तर सौर की डिझेल हा प्रश्न स्वतःच स्पष्ट होईल.
एकंदरीत, दीर्घकालीन विचार केला तर:
- डिझेल पंप – सुरूवातीला स्वस्त, पण दर वर्षी खिशाला जड
- सौर कृषी पंप – सुरूवातीला गुंतवणूक, पण पुढे पाणी जवळजवळ मोफत