यवतमाळ/अमरावती, 17 ऑक्टोबर 2025: विदर्भातील काही तालुक्यांत **‘स्क्रब टायफस’**चे रुग्ण वाढत असल्याचे आरोग्य यंत्रणांनी कळवले आहे. यवतमाळ जिल्ह्यात 2 मृत्यू आणि सुमारे 58 प्रकरणे नोंदवली गेल्याने शेतकरी, कष्टकरी व वनकाठाशी काम करणारे नागरिक उच्च जोखमीच्या गटात येतात. हा संसर्ग प्रामुख्याने चिगर/माइट्स (झुडपांतील अतिसूक्ष्म परोपजीवी) चाव्यामुळे पसरतो. खसखसाएवढा काळा डाग/खपली (eschar), उच्च ताप, डोकेदुखी, अंगदुखी, पुरळ, सूज ही लक्षणे दिसू शकतात. लवकर निदान व औषधे घेतल्यास रुग्ण बरा होतो; परंतु उशीरा निदान झाल्यास गुंतागुंत वाढू शकते.
काय घडतंय—ग्राउंड सिच्युएशन
अवकाळी सरी, उंच गवत/झुडपे आणि शेतमजुरीच्या सततच्या कामांमुळे माइट्सचा संपर्क वाढतो. अर्ध-वनक्षेत्र, नालेकाठ, पडीत शेतजमीन, चाऱ्याचे गोदाम या ठिकाणी चिगर सहज वाढतात. त्यामुळे हरभरा/ज्वारी/कापूस पट्ट्यांत सकाळ-संध्याकाळ शेतात काम करणाऱ्यांनी लांब बाह्यांचे कपडे, पूर्ण पायझमे/मोजे, बंद बूट वापरण्याचा सल्ला दिला जातो.
लक्षणे—ओळख कशी कराल?
- ताप + काळा डाग (eschar): कंबर/बगल/जांघेशी लपलेला काळा, कोरडा डाग दिसू शकतो.
- अंगदुखी, डोळ्यांत जळजळ, पुरळ, कधी कधी श्वासोच्छ्वास त्रास/रक्तदाबात चढउतार.
- 4–5 दिवसात सुधारणा न झाल्यास तातडीने डॉक्टरांना भेटा; स्वतःहून प्रतिजैविके घेऊ नका.
शेतकऱ्यांसाठी ‘आरोग्य-सेफ्टी’ चेकलिस्ट (आत्ताच):
- कपडे/बूट: शेतात फुल-स्लीव्ह + फुल-लेंग्थ; कामानंतर गरम पाण्यात साबणाने स्नान.
- किटकनाशक/रेपेलंट: DEET/icaridin रेपेलंट पायाच्या घोट्यांवर/कंबर-मान भागांत लावा; कपडे permethrin-ट्रीटेड असतील तर चांगले.
- शेताभोवतालची स्वच्छता: उंच गवत/झुडपे छाटणे, चारापट्टी स्वच्छ ठेवणे; गोठा/शेततळे परिसरात चिगर नियंत्रण फवारणी.
- झोप व्यवस्था: जमिनीवर झोपणे टाळा; बिछाना/चादरी धुवून कोरड्या ठेवा.
- लक्षणे दिसल्यास: 24–48 तासात प्राथमिक केंद्र/उपजिल्हा रुग्णालय येथे जा; IgM/ELISA सारख्या चाचण्यांची सुविधा विचारून घ्या.
- बालक/ज्येष्ठ/गर्भवती यांना लक्षणे दिसल्यास तुरंत वैद्यकीय सल्ला.
- गाव पातळीवर जागरूकता: ASHA/ANM/ग्रामसेवकमार्फत डोअर-टू-डोअर सल्ला, फवारणी शेड्यूल ठरवा.
आरोग्य यंत्रणेची तयारी
PHC–CHC–जिल्हा रुग्णालय स्तरावर रॅपिड रेफरल यंत्रणा सक्रिय; औषधे/IV फ्लूइड्स/डायग्नॉस्टिक्सचा साठा वाढवण्याच्या सूचना. ग्रामसभांमध्ये जाहीर आवाहन, शाळांमधून हँडआउट्स वाटप, स्थानिक एफएम/WhatsApp ग्रुप्सवर सूचना प्रसारित केली जात आहे.
FAQ (वाचक विचारतात):
- प्र. स्क्रब टायफस संसर्गजन्य आहे का? → मानस-मानस थेट पसरत नाही; चिगर चाव्यामुळे होतो.
- प्र. घरी उपचार चालतील का? → नाही; डॉक्टरांच्या सल्ल्यानेच उपचार घ्या.
- प्र. ‘काळा डाग’ नसला तरी टायफस असू शकतो का? → हो; डाग नेहमीच दिसतो असे नाही.