धुळे: धुळे जिल्ह्यात कांद्याला समाधानकारक भाव न मिळाल्यामुळे एका शेतकऱ्याने संताप आणि हतबलतेतून आपल्या दोन एकर क्षेत्रातील कांद्याचे उभे पीक रोटाव्हेटरने जमीनदोस्त केल्याची धक्कादायक घटना समोर आली आहे. दोन–तीन महिन्यांपासून घाम गाळून उभं केलेलं पीक स्वतःच्या ट्रॅक्टरने नष्ट करताना शेतकरी डोळ्यांत अश्रू घेऊन “हीच वेळ इतर कांदा उत्पादकांवरही येऊ शकते” अशी खंत व्यक्त करताना दिसला.
उत्पादन खर्च, मजुरी आणि वाहतूक – काहीच परत न मिळण्याची भीती
मिळालेल्या माहितीनुसार, संबंधित शेतकऱ्याने दोन एकरांत कांदा लागवड केली होती. बियाणे, खते, कीडनाशके, निंदणी, वीज–पाणी, मजुरी अशा सर्व गोष्टी धरून त्याचं एकूण खर्चाचं गणित लाखोंच्या घरात गेले. पण बाजारात सध्या कांद्यासाठी जे दर आहेत, त्यात काढणी आणि वाहतुकीचा खर्चही न निघण्याची परिस्थिती निर्माण झाली आहे.
धुळे आणि इतर कांदा पट्ट्यातील अनेक बाजार समित्यांत पावसाळी–उन्हाळी कांद्याचे दर काही ठिकाणी २ ते ६ रुपये किलो या पातळीवर घसरले असल्याचं स्थानिक अहवालांतून समोर आलं आहे. अशा दरात कांदा विकायला नेला तर काटाई, मजुरी आणि ट्रॉली भाडं भरल्यानंतर शेतकऱ्याच्या हातात काहीच राहात नाही, असा अनुभव नाशिक आणि इतर भागातील शेतकऱ्यांनीही मांडला आहे.
“कांदा नेऊन तोटाच, म्हणून पीकच नष्ट केलं” – शेतकऱ्याचं मन हेलावणारं म्हणणं
शेतकऱ्याने स्थानिक माध्यमांशी बोलताना सांगितलं की,
- पीक तयार होत आलं तसं त्याने मार्केटचे दर विचारले
- व्यापाऱ्यांकडून ५००–६०० रुपये क्विंटल इतका दर ऐकून तो हादरला
- इतक्या कमी भावात कांदा विकला तर
- केलेला खर्च,
- कर्जावरील व्याज,
- घरखर्च, पुढची पेरणी – काहीच भागणार नाही
“कधी कांदा चांगल्या भावामुळे घरात पैसा येईल असं वाटतं, आणि कधी असा तोटा होईल की पीक जाळावं किंवा नष्ट करावं, ही वेळ येते. या वेळी बाजारात नेऊन तोटा पाहण्यापेक्षा शेतातच रोटाव्हेटर फिरवणं स्वस्त वाटलं,” असं त्याने हताशपणे म्हटलं.
पीक नष्ट करतानाचा व्हिडिओ आणि फोटो सोशल मीडियावर व्हायरल झाले असून, अनेक शेतकरी “आमच्यावरही उद्या अशी वेळ येऊ शकते” अशी प्रतिक्रिया देताना दिसत आहेत.
कमी दरामागची कारणं – शेतकरी आणि तज्ज्ञ काय सांगतात?
कांदा उत्पादक संघटना आणि तज्ज्ञांच्या मते, सध्या कांद्याच्या दरावर खालील घटकांचा मोठा परिणाम दिसतो:
- काही भागांत उत्पादन वाढ – गोदामांमध्ये साठा जास्त
- पूर्वी लागलेले निर्यात शुल्क / बंदी – बाहेरचा बाजार घटल्याने देशांतर्गत पुरवठा वाढला
- काही ठिकाणी अवकाळी पावसामुळे दर्जा खराब, त्यामुळे व्यापारी दर अधिक कमी करतात
- वाहतूक आणि मजुरीचे वाढते दर – हे सगळं भरून निघेल इतका भाव बाजारात मिळत नाही
नाशिक–धुळे–नंदुरबारसारख्या पट्ट्यातील घटनांकडे पाहिलं, तर कमी दरामुळे शेतकऱ्यांनी कांद्याचं तयार पीक रोटाव्हेटरने नष्ट करणं किंवा शेतातच सडू देणं अशी उदाहरणं याआधीही समोर आली आहेत.
“उत्पादनाचा धोका शेतकऱ्याचा, भावाचा धोका पण शेतकऱ्याचाच?”
कांदा पिकण्यासाठी शेतकऱ्याने चार–सहा महिने मेहनत घेतली –
- बियाणे खरेदी
- बेड तयार करणे
- रोपवाटिका, लागवड
- निंदणी, किड–रोग व्यवस्थापन
- पाणी आणि विजेचा खर्च
इतक्या सगळ्या जोखमींनंतर पिक तयार झालं तरी, भावाचा संपूर्ण धोका पण शेतकऱ्याच्याच खांद्यावर, अशी संतापाची भावना अनेकांनी व्यक्त केली.
कांदा उत्पादक संघटनांचं म्हणणं आहे की,
- किमान हमीभावावरील स्पष्ट धोरण,
- बाजार समित्यांमार्फत खरेदीची ठोस हमी,
- नुकसान झालेल्या कांद्याला अनुदान किंवा भरपाई,
यांसारखे उपाय तातडीने झाले नाहीत, तर अशा घटना अजून वाढू शकतात. काही संघटनांनी तर कांदा उत्पादकांसाठी प्रति क्विंटल ठराविक अनुदान देण्याची मागणी केंद्र आणि राज्य सरकारकडे केली आहे.
प्रशासनाकडून फक्त पाहणी की ठोस उपाय?
घटना समोर आल्यानंतर स्थानिक प्रशासन आणि कृषी विभागाने त्या शेतकऱ्याच्या शेताची पाहणी केली असल्याची माहिती मिळते. मात्र इतक्यावरच न थांबता –
- संबंधित शेतकऱ्याचं अर्थकारण, कर्जस्थिती आणि खर्चाचा ताळेबंद
- त्या गावातील इतर कांदा उत्पादकांची परिस्थिती
- बाजारातील दर आणि साठ्याचं स्वतंत्र विश्लेषण
यांच्या आधारे एक दीर्घकालीन धोरण होणं गरजेचं आहे, अशी मागणी होत आहे.
शेतकऱ्यांच्या भाषेत सांगायचं तर, “आज एका शेतकऱ्याने रोटाव्हेटर फिरवला, उद्या दहा जणांवर अशी वेळ आली तर फक्त सहानुभूती आणि पाहणी समित्या पुरेश्या ठरणार नाहीत; थेट खात्यात भर पडेल असे निर्णय हवेत.”
निष्कर्ष – धुळे घटनेतून राज्यव्यापी संदेश
धुळे जिल्ह्यातील या घटनेने कांदा उत्पादकांच्या मनात दडलेल्या असुरक्षिततेची पुन्हा एकदा जाणीव करून दिली आहे.
- एका बाजूला उत्पादनावरील हवामान जोखीम,
- दुसऱ्या बाजूला भावाचा बाजार धोका,
- आणि मधोमध कर्ज, घरखर्च, पुढचा हंगाम यांचा ताण –
यातून बाहेर पडण्यासाठी शेतकरी अशा टोकाच्या पावलांकडे वळतो, हे संपूर्ण समाजासाठी आणि धोरणनिर्मात्यांसाठी चिंतेचं आणि आत्मपरीक्षणाचं कारण आहे.