पुणे : महाराष्ट्रात रब्बी पेरणीला वेग आला असून राज्यातील अनेक भागांत गहू, हरभरा आणि ज्वारी पिकांकडे शेतकऱ्यांचा कल स्पष्टपणे वाढताना दिसतो आहे. कृषी विभागाच्या प्राथमिक आढाव्यानुसार, विदर्भ, मराठवाडा आणि पश्चिम महाराष्ट्र या पट्ट्यात रब्बी पेरणीचा वेग मागील काही हंगामांच्या तुलनेत चांगला असल्याचं चित्र समोर आलं आहे. खरीप हंगामानंतर जमिनीत उरलेली पुरेशी मातीओल आणि धरणातील समाधानकारक पाणी साठा यामुळे रब्बी हंगामाबाबत शेतकरी आशावादी आहेत.
रब्बी पेरणीला वेगवान सुरुवात
राज्यात ऑक्टोबरअखेरीपासूनच रब्बी पेरणीची हलकी सुरुवात झाली होती; मात्र नोव्हेंबर–डिसेंबरच्या पहिल्या आठवड्यात या कामाला वेग आला. अनेक ठिकाणी शेतकऱ्यांनी उन्हाळी आणि खरीप पिकांचा हिशेब करून रब्बी साठी स्पष्ट नियोजन केले आहे.
काही वर्षांपूर्वी जिथे रब्बी हंगामाला दुय्यम मानलं जायचं, तिथे आता शेतकरी “दोन हंगामात उत्पादन स्थिर ठेवणे” या धोरणाने पुढे जात आहेत. खरीप हंगामात सोयाबीन, तूर, कापूस, भात यांचं जोखीम आणि भावचढउतार अनुभवलेल्या शेतकऱ्यांना रब्बी हंगाम हा जोखीम थोडी कमी आणि उत्पन्न स्थिर ठेवण्याचा पर्याय वाटू लागला आहे.
कृषी विभागाच्या प्राथमिक माहितीनुसार, विदर्भ आणि मराठवाड्यात हरभरा आणि ज्वारी तर पश्चिम महाराष्ट्र आणि उत्तर महाराष्ट्रात गव्हाची पेरणी अधिक प्रमाणात होत असल्याचं संकेत मिळत आहेत.
गहू – सिंचन सुविधा असलेल्या पट्ट्यात पहिली पसंती
मुख्य सिंचन व्यवस्था असलेल्या पट्ट्यात, विशेषतः पश्चिम महाराष्ट्र, काही ठिकाणी मराठवाडा तसेच नगर–नाशिक भागात, गहू पिकाला पहिली पसंती मिळत आहे.
मागील काही वर्षांत गव्हाला हमीभाव आणि बाजारभाव या दोन्हींचा तुलनेने चांगला आधार मिळाला. त्यातच गहू हे घरच्या अन्नासाठी, जनावरांच्या चाऱ्यासाठी आणि बाजारात विक्रीसाठी तिन्ही स्तरावर उपयोगी असल्याने शेतकरी गव्हाकडे वळत आहेत.
कृषी तज्ज्ञ सांगतात की, जमिनीत योग्य ओल, दोन–तीन पाण्याची सोय आणि संतुलित खते या तिन्ही गोष्टी जमल्या तर गव्हातून स्थिर आणि तुलनेने खात्रीचे उत्पन्न मिळण्याची शक्यता अधिक असते. त्यामुळे कापूस, सोयाबीन, भात यांच्या अनिश्चिततेचा अनुभव घेतलेल्या अनेक शेतकऱ्यांनी यंदा काही क्षेत्र गव्हासाठी राखून ठेवले आहे.
हरभरा – कमी खर्च, तुलनेने चांगला हमीभाव
विदर्भ–मराठवाड्यात हरभरा (चना) पिकाकडे शेतकऱ्यांचा कल यंदा अधिक स्पष्ट दिसतो आहे. हरभऱ्याचं वैशिष्ट्य म्हणजे –
- बी आणि खताचा खर्च तुलनेने कमी,
- पिकांची निगा कमी मेहनतीत चालणारी,
- आणि बाजारात हमीभावाबरोबरच मुक्त बाजारातही मागणी चांगली.
मागील काही वर्षांत हरभरा आणि तूर या डाळींच्या उत्पादनाबाबत केंद्र सरकार सतत प्रोत्साहन देत आहे. डाळींची आयात कमी करण्यासाठी देशांतर्गत उत्पादन वाढवण्यावर भर दिला जात असल्याने, MSP वाढ, खरेदी यंत्रणा आणि भाव स्थिरतेचा परिणाम शेतकऱ्यांच्या निर्णयावर दिसून येतो.
अनेक शेतकरी म्हणतात, “सोयाबीन–कापसातून वर्ष नशिबावर अवलंबून असतं; हरभऱ्यात खर्च कमी आणि भाव साधारण ठीक मिळाला तर वर्ष निभतं.” त्यामुळे एकरी ६–८ क्विंटल उत्पन्नाचं साधं, पण वास्तव गणित मांडून शेतकरी हरभरा निवडत आहेत.
ज्वारी – हवामान बदलात मिलेट्सकडे वळण
मराठवाडा, विदर्भ आणि खानदेशातील काही भागांत रब्बी ज्वारी ही आता पुन्हा चर्चेत आलेली पिकं आहे. जागतिक स्तरावर मिलेट्स (बाजरी, ज्वारी यांसारखी कडधान्ये–अन्नधान्ये) यांच्याकडे होणारा कल, तसेच आरोग्याबाबत जागृती वाढल्याने ज्वारीची मागणी स्थिर राहिलेली आहे.
ज्वारीचं महत्त्व असं की –
- कमी पाण्यात, कमी नायट्रोजनमध्येही चालणारे पीक,
- जास्त थंडी आणि कोरड्या वार्याला तुलनेने सहनशील,
- आणि धान्याबरोबरच चाऱ्यासाठीही उपयोगी.
काही शेतकरी खरीप हंगामात सोयाबीन + तूर किंवा कापूस घेतल्यानंतर रब्बीत ज्वारी घेतात, ज्यामुळे जमिनीची पोषकद्रव्य संतुलन आणि पिकांची फेरपालट (crop rotation) साधली जाते. कृषी विभागाच्या प्राथमिक पाहणीनुसार, ज्वारीसाठीही यंदा चांगली पेरणी नोंदवली जात आहे, विशेषतः ज्या भागात सिंचन मर्यादित आहे आणि हिवाळ्यात थंडी अधिक जाणवते.
कृषि विभागाचा प्राथमिक आढावा – पेरणी वेळेत, शेतकऱ्यांना सल्ला
कृषी विभागाने विविध तालुका कृषी अधिकारी आणि कृषी हवामान केंद्रांमार्फत रब्बी पेरणीचा प्राथमिक आढावा घेतला आहे. या आढाव्यातून काही मुद्दे पुढे आले आहेत –
- बहुतांश भागांत पेरणी शिफारस केलेल्या कालावधीत सुरू आहे; उशीराने आलेला पाऊस आणि नंतर आलेली चांगली उष्णता–थंडी यामुळे माती तयार होण्याला वेळ मिळाला.
- काही ठिकाणी पाणीसाठा अपेक्षेपेक्षा कमी असला तरी, योग्य नियोजन केलं तर एक–दोन सिंचनात हरभरा, ज्वारी, काही ठिकाणी गहू सहज सांभाळता येईल, असा कृषी विभागाचा अंदाज आहे.
- कृषी विभागाने शिफारस केलेल्या सुधारित, रोगप्रतिकारक वाणांचा वापर, ट्रिचोडर्मा, पीएसबी, रिझोबियम यांसारख्या जैवखतांचा वापर, तसेच संतुलित खत व्यवस्थापन यावर भर दिला आहे.
शेतकऱ्यांना विशेष सूचना देताना अधिकारी म्हणत आहेत की, “जास्त उत्पादनाच्या मागे लागून अनावश्यक नायट्रोजन किंवा केवळ युरियाचा वापर करू नका. संतुलित NPK, सूक्ष्मअन्नद्रव्यं आणि सेंद्रिय द्रव्य यांचा योग्य समावेश केल्यास पिकं ताण सहन करू शकतात आणि किड–रोगांचं प्रमाण कमी राहते.”
बाजारभावाचा अनुभवही निर्णयावर परिणाम करणारा
मागील दोन–तीन हंगामांतील अनुभव पाहता, कांदा, सोयाबीन, कापूस, टोमॅटो या पिकांच्या भावात मोठे चढउतार झाले. कधी भाव MSPपेक्षा खूप खाली, तर कधी अचानक उसळी – अशा रोलरकोस्टरमुळे अनेक शेतकरी आर्थिकदृष्ट्या असुरक्षित झाले.
याच्या उलट, गहू, हरभरा आणि ज्वारी या पिकांचा भाव जरी खूप जास्त न वाढला तरी MSP आणि बाजारभावातील फरक तुलनेने कमी, म्हणजे स्थिर राहिल्याचं अनेक शेतकरी सांगतात. म्हणूनच “कमी जोखीम, मध्यम पण खात्रीचा फायदा” या विचाराने शेतकरी रब्बी हंगामात थोडा रक्षणात्मक पिक–निवड धोरण अवलंबताना दिसतात.
पुढचा काळ – हवामान, सिंचन आणि कीड–रोग व्यवस्थापन महत्त्वाचं
कृषी तज्ज्ञांचा एकमताने सल्ला असा आहे की, रब्बी पेरणी चांगली झाली असली तरी पुढील दोन–तीन महिने हवामानातील बदल, थंडीच्या लाटा, गारपीट, तसेच कीड–रोग यांच्यावर सतत लक्ष ठेवणं अत्यावश्यक आहे.
- थंडी वाढल्यावर गव्हाच्या पिकात “रस्ट” सारखे रोग येऊ नयेत म्हणून वेळेवर निरीक्षण आणि तज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसार फवारणी करणे.
- हरभऱ्यातील पोडकिड, फुलकिड यांच्यावर लक्ष ठेवून “इंटिग्रेटेड पेस्ट मॅनेजमेंट” वापरणं.
- ज्वारीत थंडी आणि कोरड्या वार्यामुळे वाढ मंदावल्यास हलकं पाणी, मल्चिंग आणि संतुलित खत व्यवस्थापन करणं.
कृषी विभागाने शेतकऱ्यांना कृषी सहाय्यक, कृषी मित्र, कॉल सेंटर आणि Krishi Vigyan Kendra यांच्या माध्यमातून संपर्कात राहण्याचं आवाहन केलं आहे, जेणेकरून पिकांवर संकट आलं तरी योग्य वेळी मार्गदर्शन मिळेल.